VİYANA - SNmedia.at/Almanya’da ormanda yaban mersini toplamak ya da mantar aramak isteyen hemen herkes, muhtemelen tilki tenyası uyarısını en az bir kez duymuştur. Çünkü bu meyve ya da mantarların üzerinde, karaciğere saldıran ve potansiyel olarak yaşamı tehdit eden bir hastalığa yol açabilen tilki tenyası yumurtaları bulunabiliyor.
Bu hastalık, Dünya Sağlık Örgütü WHO tarafından NTD’ler listesine alınan 21 hastalıktan biri. İngilizce “Neglected Tropical Diseases (NTDs)” olarak adlandırılan, Türkçeye “ihmal edilen tropikal hastalıklar” diye çevrilen bu grup, küresel bir erken uyarı sistemi olarak görülüyor.
"NTD’lerin görüldüğü yerler, küresel sağlık sistemimizin zayıf noktalarıdır; çünkü orada aslında bir sistem yok" diye açıklıyor Tübingen Üniversitesi’nden Dr. Dr. Carsten Köhler Euronews’e. Köhler, Tropikal Tıp, Seyahat Tıbbı ve İnsan Parazitolojisi Enstitüsü’nün yanı sıra Alman Tropikal Tıp, Seyahat Tıbbı ve Küresel Sağlık Derneği’nin başkanlığını yürütüyor.
NTD’ler, tıbbi hizmetlerin, hastalık gözetiminin ve güvenilir verilerin nerede eksik olduğunu gösterebiliyor. Özellikle bu bölgelerde bulaşıcı hastalıklar uzun süre fark edilmeden kalabiliyor; sonuçları ise etkilenen bölgelerin çok ötesine geçebiliyor.
Tilki tenyası: Tehlike hâlâ güncel mi?
Sadece iki ila altı milimetre boyunda, ancak insanlarda ağır bir karaciğer hastalığına neden olabiliyor. Tıptaki adı alveoler ekinokokkoz. Yetişkin tenyalar tilkilerin ince bağırsağında, zaman zaman da köpek ve kedilerin bağırsağında yaşıyor.
Bu hayvanlar, tenyaların “son konağı” olarak adlandırılıyor.
Açıklamak gerekirse: Biyoloji ve tıpta son konak, bir parazitin cinsel olgunluğa ulaşıp ürediği organizma için kullanılan terim. Pek çok parazitin yaşam döngüsü karmaşıktır ve hayatı boyunca konak değiştirebilir. Örneğin bir fare, yani ara konak, tenya yumurtalarını alır; farede larvalar gelişir. Bu fareyi yiyen bir tilki son konak olur. Tilkinin bağırsağında larvalar olgun tenyalara dönüşür, çiftleşir ve yeni yumurtalar üretir. Böylece tilki son konaktır.
Bavyera Eyaleti Sağlık ve Gıda Güvenliği Dairesi’ne (LGL) göre, Orta Avrupa’daki en önemli son konak kızıl tilki. İnsanlarda enfeksiyon çok nadir görülse de böyle bir durumda hayatı tehdit edebiliyor.
Robert Koch Enstitüsü (RKI) 2024 yılında 52 enfeksiyon vakası kaydetti; önceki yıllarda bu sayı genellikle 40 ile 45 arasında seyretti. Alman Karaciğer Yardımı’na göre vakaların büyük bölümü güney eyaletleri Baden-Württemberg ve Bavyera’dan geliyor. Bölgeye göre tilkilerin yüzde 33 ila 50’si parazitle enfekte.
Ekinokokkoz, Almanya’da görülen ihmal edilen tropikal hastalıklardan biri. Ancak Köhler’e göre artık lişmanyazisler de kapıda. Farklı biçimlerde ortaya çıkabilen bu bulaşıcı hastalık, çok küçük kum sinekleri tarafından bulaştırılıyor.
"Pek çok Alman tatil için Akdeniz’e gitmeyi seviyor ve bu hastalığı oradan beraberinde getirebiliyor" diyor Köhler Euronews’e. Sağlık sigortası AOK’nin sağlık dergisine göre, hastalık erken teşhis edilip tedavi edildiğinde çoğu zaman iyileştirilebiliyor. WHO verilerine göre her yıl dünya genelinde yaklaşık 700 bin ila 1 milyon kişi lişmanyazise yakalanıyor.
Yeni bir ihmal edilen hastalık tanımlandı
Örneğin Orta Afrika ülkesi Gabon, 2026 yılında Dünya Sağlık Örgütü WHO’ya başvurarak başka bir hastalığın NTD’ler listesine alınmasını talep etti. "Başvuruyu yalnızca hastalığın endemik olduğu ülkeler yapabiliyor" diye açıklıyor Köhler. Söz konusu olan, halk arasında “göz kurdu” diye bilinen Loa-loa hastalığı. Köhler’e göre bu konuda WHO içinde değerlendirmeler sürüyor.
Parazit at sinekleri tarafından bulaştırılıyor. Kurtlar deri altı dokuda hareket edebiliyor ve kimi zaman gözün konjonktivasının altında çıplak gözle görülebiliyor. Enfeksiyona kaşıntı, şişlik ve başka rahatsızlıklar eşlik edebiliyor.