VİYANA - SNmedia.at/ İklim aktivisti Greta Thunberg'in her yıl düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı'nı (COP) "ikiyüzlülükle" ve "lobicilerle dolu olmakla" suçlaması büyük yankı uyandırdı.
Üstelik, COP31 için Antalya'ya gelen Thunberg bu eleştirileri dile getiren tek isim değil. Son yıllarda COP zirveleri ev sahibi hükümetlerin tutumuna da bağlı olarak geniş ölçekte protesto ediliyor.
İklim aktivistleri konferansta petrol lobicilerinin varlığını, ülkelerin bir türlü üzerinde uzlaşamadığı kararları ve anlaşmaların bağlayıcılığı noktasında giderek daha sert eleştirilerde bulunurken, Thunberg'in 2021'den bu yana ilk kez iklim müzakerelerine katılması umutları yeşertti.
Peki Türkiye'nin ev sahipliğinde gerçekleşen COP31, iklim zirvelerine yönelik eleştirilere cevap verebilecek mi? İşte tartışmalarla ilgili bilinmesi gerekenler:
COP nedir, nasıl örgütlenir?
COP özetle 1994’te kabul edilen BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin (UNFCCC) en üst karar alma organı.
1995’te Almanya’nın başkenti Berlin’de başlayan COP konferansları bugüne dek çeşitli kazanımlara imza attı. Ancak değerlendirmelerin çoğuna göre bu toplantılarda tarafların karar verme kabiliyeti ve hızı beklenenden daha az oldu.
1988'de kurulan BM organı Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) iklim kriziyle ilgili bilimsel verileri devamlı güncelleyerek yayımladığı raporlarla Taraflar Konferansı’nda alınan kararlara rehberlik eden yegane organ.
En önemli kararların alındığı konferanslar ise kısaca şu şekilde:
COP1 / Berlin, 1995: İlk konferansta imzacılar küresel ısınmayı kontrol altında tutmak için her yıl toplanma kararı aldı.
COP3. / Kyoto, 1997: Bu konferansta aşağıda daha ayrıntılı bahsedeceğimiz Kyoto Protokolü kabul edildi.
COP15 / Kopenhag, 2009: Küresel ısınmayı 2 santigrat derecenin altında tutma hedefi onaylandı ve gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkeleri uzun vadede finanse etmeyi taahhüt etti.
COP21 / Paris, 2015: 20 yıllık müzakerelerin ardından yine ileride ayrıntılandırılacak Paris İklim Anlaşması oybirliğiyle kabul edildi.
COP22 / Marakeş, 2016: Paris Anlaşması, çoğu ülke tarafından onaylandıktan sonra, zirveden birkaç gün önce yürürlüğe girdi.
Kyoto Protokolü ve ilk büyük güven krizi
1997'de Japonya'da düzenlenen COP3'te kabul edilen Kyoto Protokolü, gelişmiş ülkelere hukuken bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri getirdi. Ancak sistemin önemli sorunları vardı: ABD, dönemin en büyük emisyon üreticilerinden biri olmasına rağmen protokolü onaylamadı. Gelişmekte olan büyük ekonomilere aynı tür bağlayıcı hedeflerin getirilmemesi de tartışma yarattı.
2000'de Lahey'de düzenlenen COP6, Kyoto'nun uygulama kuralları üzerindeki anlaşmazlıklar nedeniyle sonuçsuz kaldı. 2001'de ise George W. Bush yönetiminin Kyoto Protokolü'nü reddetmesi, uluslararası iklim rejiminin güvenilirliğini ciddi biçimde sarstı.
Bu yıl yayımlanan akademik bir çalışma, COP sisteminin ilk büyük meşruiyet krizini tam da 2000-2001 dönemine yerleştiriyor.
2009: Kopenhag'da büyük hayal kırıklığı
2009'daki Kopenhag Zirvesi ise COP'lara yönelik eleştirilerin küresel ölçekte görünür hâle geldiği en önemli toplantılardan biriydi. Zirveden beklenti, Kyoto sonrasındaki dönemi düzenleyecek kapsamlı ve hukuken bağlayıcı bir iklim anlaşmasının kabul edilmesiydi. Ancak ülkeler bu hedefe ulaşamadı.
Konferansta ABD, Çin ve diğer büyük ekonomiler arasında emisyon azaltım yükümlülükleri konusunda uzlaşma sağlanamadı.
Ayrıca yoksul ülkeler, müzakerelerin dar bir ülke grubunun kontrolüne geçtiğini ve sürecin şeffaf olmadığını savundu. Gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı vaatlerine ilişkin güven veremedi.
Gerçekten de Kopenhag'da gelişmiş ülkeler, 2020'ye kadar yılda 100 milyar dolar iklim finansmanı sağlama hedefini koymuştu. Ama bu hedefe zamanında ulaşılamadı.
Düşünce kuruluşu Brookings Institution'ın analizine göre Kopenhag başarısızlığı, uluslararası iklim diplomasisinin meşruiyetine ciddi zarar verdi.
Paris Anlaşması eleştirileri bitiremedi
2015'te Paris'te düzenlenen COP21, Paris Anlaşması sayesinde Kopenhag'ın ardından kaybedilen güveni kısmen onardı.
Konferansta neredeyse bütün ülkeler, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi seviyelerin 2 derece altında tutma ve 1,5 derece ile sınırlandırmaya çalışma hedefinde birleşti.
Bu doğrultuda ülkeler kendi ulusal emisyon azaltım hedeflerini belirlemeye ve bunları zaman içinde güçlendirmeyi taahhüt etmeye başladı. Ancak uluslararası bir yaptırım mekanizması kurulmadı.